ROZWÓJ POZNAWCZY I ROZWÓJ MOWY ORAZ POJĘĆ A DWUJĘZYCZNOŚĆ W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

Dziecko poznaje świat, dzięki rozumieniu mowy, a umiejętność mówienia pozwala mu wyrazić swoje spostrzeżenia, pragnienia i uczucia. Podstawową wiedzę o tym, jak rozwija się mowa dziecka powinien posiadać każdy rodzic, aby umiejętnie kierować jej rozwojem. Bez tej wiedzy możesz dziecku zaszkodzić, wymagając tego, czemu sprostać nie może, czy też lekceważąc, przeoczając niepokojące sygnały. 

Nadawanie mowy i jej odbiór zależne są od czynności:

– mózgu, z których najważniejsze są zjawiska powstające w strukturach korowych, ale ważne są także zjawiska zachodzące w układzie pozapiramidowym i drogach nerwowych;

– narządów mownych (oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych); kierowanych przez struktury korowe i zależnych także od działania nerwów obwodowych oraz od budowy anatomicznej wymienionych narządów;

– narządu słuchu i od jego właściwości, warunkujących słyszenie i rozumienie mowy innych osób, a także kontrolę mowy własnej (w percepcji mowy bierze udział w pewnym stopniu także narząd wzroku, umożliwiający odczytywanie mowy z ruchów ust). Rozwój mowy dziecka od narodzin do 7 roku życia, czyli mniej więcej do umownego osiągnięcia przez dziecko dojrzałości szkolnej, dzielimy na okres melodii, okres wyrazu, okres zdania oraz okres swoistej mowy dziecięcej.

Warto zauważyć, iż w początkowym okresie werbalizacji swych potrzeb, dziecko komunikuje się z otoczeniem za pomocą krzyku, po którym można rozpoznać jego potrzeby.

Około 7-8 miesiąca życia dziecko zaczyna reagować na mowę, doskonale rozróżnia melodię mowy, tzn. na podniesiony tom reaguje płaczem, a na mowę cichą, pieszczotliwą reaguje uśmiechem, jest zadowolone.

Około 10 miesiąca życia pojawiają się echolalie. W okresie tym dziecko zaczyna przejawiać tendencję do powtarzania własnych i zasłyszanych słów. Dziecko zaczyna kojarzyć wielokrotnie powtarzane dźwięki ze wskazywaniem odpowiedniej osoby lub przedmiotu.

Około 12 miesiąca życia dziecko zaczyna rozumieć, co do niego mówimy, reaguje na swoje imię, jest w stanie zrozumieć więcej niż samo potrafi powiedzieć. Pojawiają się pierwsze wyrazy wypowiadane ze zrozumieniem.

Co ciekawe rozwój mowy w okresie melodii postępuje zazwyczaj równolegle z rozwojem fizycznym:

– fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy;
– gaworzeniu – umiejętność siadania,
– pierwszym wyrazom – pozycja pionowa, stawanie na nóżki.

W kolejnej fazie rozwoju mowy, którą nazywamy okresem wyrazu,  Maluch rozumie o wiele więcej słów, wyrażeń i zdań, niż jest w stanie samodzielnie wypowiedzieć. W słowniku dziecka pojawiają się samogłoski, takie jak: a, u, i, e, zazwyczaj oraz spółgłoski: p, b, m, t, d, n, ś, ć, czasem ź, dź. Pojawiają się też onomatopeje, np. mu, chał-chał, miał, itp.

Pojawiają się wyrazy takie jak: mama, tata, papa, papu. Dziecko początkowo upraszcza budowę słów wymawiając pierwszą sylabę lub końcówkę wyrazu, np. miś-mi, daj-da, jeszcze-eszcze, zabacz-ać.

Między 14-15 miesiącem życia dziecka, następuje rozkwit wymawianych przez dziecko pojedynczych wyrazów. Jest to spowodowane burzliwym rozwojem ruchowym, jak i umysłowym dziecka. Dziecko zaczyna chodzić, następuje rozwój spostrzegania i pamięci dziecka, a także intensywne poznawanie otaczającego świata i nazywanie przez dziecko interesujących go przedmiotów, a także odgrywanie ich cech.

Między 2 a 3 rokiem życia następuje rozkwit mowy dziecka. Dziecko zaczyna budować zdania, początkowo są to zdania proste, które są złożone z dwóch, trzech wyrazów, następnie przechodzi w wypowiedzi dłuższe, cztero – pięcio wyrazowe. Pierwsze zdania są twierdzące, a następnie pojawiają się zdania pytające i rozkazujące. Dziecko używa przede wszystkim rzeczowników, czasowniki początkowo używane są w formie bezokolicznika. Przypadki są używane często niepoprawnie. Dziecko nie potrafi jeszcze wypowiadać poprawnie wszystkich głosek – głoski trudne, są zastępowane głoską łatwiejszą.

Dziecko słyszy błędnie wypowiedziane słowa i poprawia je. Świadczy to o różnicowaniu słuchowym prawidłowej, jak i nieprawidłowej wymowy słów. Na tym etapie mowa dziecka jest zrozumiała nie tylko dla najbliższych, ale także dla otoczenia.

W tym okresie dziecko wypowiada prawidłowo spółgłoski: p, b, m, f, w, k, g, h, t, d, n, l, oraz samogłoski ustne: a, o, u, e, y, i, a, czasem nosowe: ą, ę. Pod konie tego okresu pojawia się: s, z, c, dz, które wcześniej było zastępowane przez dziecko: ś, ź, ć, dź.

Od 3 do 7 roku życia, Między 2 a 3 rokiem życia następuje rozkwit mowy dziecka. Dziecko zaczyna budować zdania, początkowo są to zdania proste, które są złożone z dwóch, trzech wyrazów, następnie przechodzi w wypowiedzi dłuższe, cztero – pięcio wyrazowe. Pierwsze zdania są twierdzące, a następnie pojawiają się zdania pytające i rozkazujące. Dziecko używa przede wszystkim rzeczowników, czasowniki początkowo używane są w formie bezokolicznika. Przypadki są używane często niepoprawnie. Dziecko nie potrafi jeszcze wypowiadać poprawnie wszystkich głosek – głoski trudne, są zastępowane głoską łatwiejszą.

Dziecko słyszy błędnie wypowiedziane słowa i poprawia je. Świadczy to o różnicowaniu słuchowym prawidłowej, jak i nieprawidłowej wymowy słów. Na tym etapie mowa dziecka jest zrozumiała nie tylko dla najbliższych, ale także dla otoczenia.

W tym okresie dziecko wypowiada prawidłowo spółgłoski: p, b, m, f, w, k, g, h, t, d, n, l, oraz samogłoski ustne: a, o, u, e, y, i, a, czasem nosowe: ą, ę. Pod koniec tego okresu pojawia się: s, z, c, dz, które wcześniej było zastępowane przez dziecko: ś, ź, ć, dź.

Najczęstsze błędy językowe pojawiające się u trzylatków, które mogą utrzymywać się do 5 roku życia, to:

opuszczanie sylaby początkowej lub końcowej (zupa pomidorowa = zupa midolowa, lokomotywa – komotywa);

przestawianie głosek w wyrazie (ławka = wałka);

tworzenie nowych wyrazów (zadzwonić + telefonować = zatelefonić, żelazko = prasowaczka, oparcie krzesła = opieranka).

głoska r może być wymawiana jako  j  lub  l , ewentualnie jako  ł ,

zamiast  f  występuje często  ch  i odwrotnie.

Dziecko 4 letnie, potrafi już mówić o przeszłości i przyszłości. Zadaje mnóstwo pytań.

utrwalają się głoski s, z, c, dz, dziecko nie powinno ich zamieniać na ich zmiękczone odpowiedniki ś, ż, ć, dż;

głoski sz, ż, cz, dż dziecko może wymieniać na s, z, c, dz – jest to tzw. seplenienie fizjologiczne;

pojawia się głoska r, choć jej brak nie powinien jeszcze niepokoić;

może pojawić się tzw. hiperpoprawność związana z opanowaniem nowych, trudnych głosek np. zastępowanie głosek s, z, c, dz, przez sz, ż, cz, dż – np.: sztół, czukierek; 

Dziecko 5 letnie, mowa dziecka w tym wieku powinna być zrozumiała a wypowiedzi dziecka wielozdaniowe

dziecko potrafi już bezbłędnie powtórzyć sz, ż, cz, dż, choć w mowie potocznej mogą wciąż być zastępowane przez s, z, c, dz;

głoska r powinna być już wymawiana, chociaż często pojawia się dopiero w tym okresie;

wypowiedzi uwzględniają kolejność zdarzeń i zależności przyczynowo – skutkowe, są zwykle poprawne gramatycznie;

dziecko potrafi wyjaśnić znaczenie słów, opisać cechy przedmiotów i możliwość ich zastosowania;

dziecko chętnie poprawia innych i samego siebie, szukając prawidłowego brzmienia wyrazu;

Dziecko 6 letnie. powinno już prawidłowo wymawiać wszystkie głoski, oraz powinno mieć opanowane mówienie.

powinno poprawnie wymawiać wszystkie dźwięki nawet te najtrudniejsze do opanowania czyli głoski sz, ż, cz, dż oraz r;

umieć porównywać (odnajdywać różnice i podobieństwa) oraz klasyfikować przedmioty pod względem wielkości, kształtu, koloru, ciężaru, funkcji użytkowej

dokonywać analizy i syntezy słuchowej wyrazów o prostej budowie fonetycznej (tzw. głoskowania)

wyodrębniać głoski na początku, na końcu i w środku wyrazu

samodzielnie wymyślać wyrazy rozpoczynające się na daną głoskę

wyklaskiwać ilość sylab w wyrazie

określać położenie przedmiotu względem otoczenia (nad, pod, obok, między, wewnątrz itp.)

określać kierunek (do tyłu, na wprost, w bok itp.)

Charakterystyczną cechą procesów poznawczych dziecka w wieku przedszkolnym jest ich ścisłe powiązanie z działaniem oraz duża podatność na bodźce zewnętrzne, które są głównym czynnikiem ukierunkowującym myślenie. Podstawą rozszerzania się orientacji dziecka w świecie zewnętrznym jest rozwój jego procesów poznawczych, rozwój spostrzeżeń, pamięci i myślenia.
W wieku przedszkolnym zachodzą duże zmiany w zakresie bezpośredniego, sensorycznego oraz bezpośredniego, umysłowego poznania świata, dzięki temu dziecko lepiej dostosowuje się do swojego środowiska i zyskuje szersze możliwości działania. Pod koniec wieku przedszkolnego dzięki stopniowemu doskonaleniu się funkcji poznawczych i czynności umysłowych osiąga wyższy jakościowo poziom rozwoju psychicznego. Charakterystyczną cechą psychiki dziecka przedszkolnego jest dominacja przeżyć emocjonalnych nad procesami intelektualnymi, zainteresowania, pragnienie zabawy, działalności, która sprawia radość, odgrywają decydującą rolę w powstawaniu i przebiegu czynności umysłowych takich jak: spostrzeganie, porównywanie, poszukiwanie przyczyn, wybieranie argumentów, wniosków itp.
U dzieci w wieku przedszkolnym wzrasta wrażliwość poszczególnych analizatorów na rozmaite podniety zewnętrzne oraz bodźce wewnętrznego środowiska organizmu.
Charakterystyczną cechą czynności umysłowych w wieku przedszkolnym jest myślenie konkretno – wyobrażeniowe, którego podstawą jest myślenie sytuacyjne (mogą występować zwłaszcza, u 3-latków, elementy myślenia sensoryczno-motorycznego), myślenie abstrakcyjne, nie związane z konkretem, a polegające na operowaniu pojęciami, kształtuje się w dalszych latach szkolnych.
Bardzo ważną rolę w nabywaniu przez dziecko doświadczenia spełnia zmysł wzroku i słuchu. Już dzieci 3-letnie rozróżniają podstawowe barwy, jednak dopiero w wieku 5-lat większość dzieci używa trafnych określeń przymiotnikowych na oznaczenie tych kolorów. Wiek przedszkolnych charakteryzuje także wzrost ostrości wzroku. Przejawem wzrostu wrażliwości słuchowej u dzieci w wieku przedszkolnym jest zarówno rozwój słuchu werbalnego (zwiększona wrażliwość na dźwięki mowy ludzkiej), jak też słuchu muzycznego, co wyraża się coraz lepszą umiejętnością rozróżniania tonów pod względem ich wysokości, siły i barwy oraz w zdolności do rozpoznawania różnych szmerów. W stosunku do poczucia melodii i harmonii bardziej zaawansowane jest u dzieci przedszkolnych poczucie rytmu, przy dźwiękach muzyki dzieci klaszczą, podskakują, przytupują i tańczą.

Spostrzeżenia dzieci w tym wieku cechuje synkretyzm, zwłaszcza we wczesnej i średniej fazie tego okresu rozwojowego. Dziecko nie potrafi przeprowadzić szczegółowej analizy spostrzeganego przedmiotu, rozczłonkować go na części, a następnie powiązać je w zwartą całość, to, co spostrzega ujmuje globalnie. Inną cechą spostrzeżeń dziecięcych jest ich ścisły związek z działaniem, dziecko we wczesnej fazie wieku przedszkolnego dostrzega przede wszystkim te przedmioty oraz te cechy łączące poszczególne części i składniki przedmiotu, które odgrywają bezpośrednią rolę w wykonywanej przez nie czynności. U dzieci starszych obraz przedmiotu i jego części kształtuje się na podstawie spostrzeżenia, a działanie praktyczne weryfikuje tylko adekwatność tego obrazu. Dopiero jak w miarę działanie dziecka staje się bardziej złożone, wymaga ono spostrzegania bardziej analitycznego.

Uwaga dzieci w wieku przedszkolnym nie jest ani trwała, ani przerzutna i podzielna, dziecko często zmienia przedmioty zainteresowania, odrywa się od jednej czynności lub zabawy, aby przejść do następnej, przerywa rozpoczętą czynność, gdy zaczyna się nudzić, jego uwaga jest przede wszystkim mimowolna, skoncentrowana na bodźcach silnych i atrakcyjnych, a nie podtrzymywana wysiłkiem woli. Kształtują się zaczątki uwagi dowolnej, wraz z wiekiem czas trwania rozmaitych czynności wykonywanych przez dzieci wydłuża się, co świadczy o tym, że skupiają one coraz trwałej uwagę na tym, czym się zajmują i co robią. Stopień koncentracji uwagi i umiejętności skupiania uwagi dowolnej zależą w dużej mierze od indywidualnych cech dzieci, zwłaszcza od typu ich temperamentu, a nie tylko od wieku, dzieci flegmatyczne na ogół łatwiej i dłużej koncentrują się na podjętej czynności niż dzieci żywe i ruchliwe, które mają uwagę bardziej przerzutną i podzielną.

Dzieci w wieku przedszkolnym mają bujną wyobraźnię, potrafią zmyślać różne fakty i wydarzenia, które nie zachodziły w rzeczywistości, przeżywają czytane im bajki, opowiadania tak jakby to działo się naprawdę.

W zabawach tematycznych identyfikują się czasem z fantastycznymi postaciami z bajek i baśni, ożywiają przedmioty martwe, kształtują rośliny i zwierzęta na podobieństwo człowieka (tzw. animizm i antropomorfizm dziecięcy). Drugi kierunek rozwoju wyobraźni polega na stopniowym wyodrębnianiu się jej z czynności percepcyjnych, coraz większym usamodzielnianiu tej funkcji.
Wraz z wiekiem i dokładniejszą analizą spostrzeżeniową przedmiotów zmienia się charakter wyobrażeń dziecięcych, a około 3 roku życia następuje rozgraniczenie świata realnego i fikcyjnego, w toku działania rozwija się wyobraźnia twórcza.

Pamięć dzieci w wieku od 3 do 7 lat ma charakter mimowolny, podobnie jak wyobraźnia lub uwaga, dziecko nie stawia sobie jeszcze specjalnego zadania zapamiętania jakiegoś materiału w tym celu, aby go później odtworzyć. Dziecko w wieku przedszkolnym gromadzi ogromne zasoby doświadczeń w różnych dziedzinach i płaszczyznach: ruchowej, poznawczej, emocjonalnej, społecznej w kontaktach z rówieśnikami i dorosłymi. Pod koniec wieku przedszkolnego obserwuje się u dzieci zaczątki pamięci dowolnej, chociaż chęć przypomnienia sobie czegoś, i to zazwyczaj w toku konkretnego działania, pojawia się na ogół wcześniej niż zamiar zapamiętania i wyuczenia się na pamięć. W wieku przedszkolnym rozwija się pamięć świeża (bezpośrednia) i pamięć trwała. Doświadczenie dziecka kształtuje się przede wszystkim dzięki pamięci trwałej, której podłożem fizjologicznym są systemy połączeń odruchowo- warunkowych. Trwałość pamięci oraz jej inne cechy takie jak: wierność, pojemność i gotowość nie są jeszcze w pełni ukształtowane, chociaż między 3 a 7 rokiem życia następują duże postępy w tej dziedzinie.

W świetle tego co na temat rozwoju mowy, pojęć, pamięci, postrzegania zmysłowego, rozwoju umysłowego a nawet fantazji napisałem powyżej, pojawiają się pytania, które dla mnie jako filologa i pedagoga są pytaniami fundamentalnymi: od kiedy zaczynać z dziećmi naukę języków obcych oraz czy dwujęzyczność dziecka przedszkolnego jest w ogóle możliwa. Odpowiedz na pytanie pierwsze, jest stosunkowo prosta, odpowiedz na pytanie drugie nastręcza już dużo więcej trudności oraz jest bardziej złożona. Zacznę więc, jak to zwykle bywa od odpowiedzi na pytanie pierwsze. Specjaliści zalecają by systematyczną naukę języka obcego rozpoczynać w pierwszych trzech latach życia dziecka. Tak wczesne początki mają tą nieocenioną zaletę, że w pierwszych latach życia obydwie półkule mózgu człowieka są aktywne w niemalże równym stopniu a wszystkie informacje pochłaniają jak gąbka przenosząc je jednocześnie natychmiast do pamięci długotrwałej (zwanej także pamięcią długą). Już nigdy później mózg naszego dziecka nie będzie równie chłonny jak w wieku przedszkolnym. Jeśli ktoś z rodziny dziecka samodzielnie posługuje się językiem obcym, może zaproponować mu krótkie lekcje, oczywiście prowadzone w formie zabawy z jak największym zaangażowaniem dziecka. Pamiętajmy, że te pierwsze „lekcje” muszą być prowadzone w sposób maksymalnie ciekawy, gdyż zniechęcenia dziecka w tym wieku oraz awersji do języka nabytej w tym okresie niestety nie da się już naprawić nawet w okresie późniejszym nawet obejmującym naukę szkolną, a jeżeli nawet to jest to bardzo trudne nawet dla zawodowych nauczycieli. Oferowanych jest również wiele zorganizowanych form nauki języka dla dzieci o których skuteczności trudno mi się jednak wypowiadać bo nie miałem okazji w nich uczestniczyć, ani też nawet ich hospitować. Z doświadczenia natomiast wiem, że nauka jeden na jeden lub jeden na dwa (nauczyciel i jeden lub maksymalnie dwóch uczniów) przynosi najlepsze i najszybsze efekty. Oczywiście jak we wszystkim, w nauce języków obcych należy zachować umiar. Każde dziecko uczy się w swoim tempie. Edukacja nie może być przymusowa, bo to tylko zniechęci naszą pociechę. Język należy wpajać jak najbardziej wesołą i kolorową metodą – poprzez wspólne oglądanie ilustracji, radosne śpiewanie czy np. zabawę w popularną grę memo. Ważne jest to, aby w żaden sposób nie wywierać presji, nie testować swojego dziecka czy też nieustannie poprawiać błędy. Przede wszystkim należy chwalić, chwalić i jeszcze raz chwalić!

Jeśli chodzi o dwujęzyczność dzieci w wieku przedszkolnym, to jak najbardziej uważam, że jest ona możliwa i co więcej wpływa stymulująco na rozwój mowy oraz zasób słów i pojęć używanych przez dziecko. Jej rozwój jest oczywiście dużo łatwiejszy w rodzinach bilingwalnych w których jedno z rodziców posługuje się i mówi do dziecka wyłącznie w języku obcym a drugie w języku polskim, jednak także w rodzinach jednojęzycznych – polskich nie jest ona całkowicie wykluczona, pod warunkiem jednak, że dziecko będzie miało stały i systematyczny kontakt z językiem obcym w jak największej ilości sytuacji dnia codziennego.   

Cały okres przedszkolny jest u dzieci okresem intensywnego rozwoju językowego. W tym wieku dzieci uzyskują także pełną kontrolę nad prawidłową wymową, składnią i morfologią swojego pierwszego języka. Co ważne z punktu widzenia dwujęzyczności dzieci, mogą one wykorzystać te same umiejętności w nauce języka obcego, jeśli tylko zostaną do tego prawidłowo zmotywowane i zachęcone. W tym celu dziecko musi zostać „zanurzone w języku” – słyszeć naturalne, autentyczne wypowiedzi oraz aktywnie uczestniczyć w interakcji językowej z nauczycielem oraz innymi dziećmi w grupie. Dziecko ma szanse rozwinąć dwujęzyczność, jeśli będzie otrzymywać wystarczająco dużo bodźców z otoczenia w postaci sensownych, poprawnych oraz dla siebie zrozumiałych wypowiedzi językowych.

Nauczanie języka obcego w przedszkolu, musi mieć zawsze postać zabawy oraz być nauczaniem treści i życia poprzez język obcy nie zaś koncentrować się na nauczaniu słownictwa i gramatyki. Nauczanie gramatyki dzieci w wieku przedszkolnym, nie ma najmniejszego sensu, gdyż nie mają one jeszcze świadomości reguł gramatycznych. Uczą się języka poprzez rozumienie i interpretowanie wypowiedzi nauczyciela, dlatego też wypowiedzi te muszą być bardzo zróżnicowane, bogate pod względem słownikowo – pojęciowym i przede wszystkim autentyczne komunikacyjnie oraz zrozumiałe dla dzieci i dostosowane do ich możliwości poznawczych. Nie należy ich natomiast nadmiernie upraszczać i trywializować.

Dwujęzyczność i jej rozwój u dziecka jest procesem długotrwałym. Mając tego świadomość, nie należy z niej jednak rezygnować nawet wówczas, gdy w początkowym okresie nauki i wychowania dwujęzycznego czasami dochodzi do mieszania się dziecku obu języków oraz mieszania ich przez dziecko w sytuacjach komunikacyjnych. Dzieje się tak dlatego, że dzieci zwykle zbyt późno zyskują świadomość istnienia obok siebie dwóch różnych systemów językowych oraz posługiwania się nimi. W późniejszym okresie dzieci które wychowywano dwujęzycznie zarówno w przedszkolu jak i poza nim (co jest sytuacją idealną, wymaga jednak dużego zaangażowania i świadomości ze strony rodziny dziecka) nie mają problemu z wyborem jednego lub drugiego języka w zależności od partnera językowego oraz sytuacji komunikacyjnej.     

Tytułem podsumowania stwierdzić należy, że kwestia dwujęzyczności nierozerwalnie wiąże się z rozwojem mowy oraz aparatu pojęciowego u dzieci. Ma ona pozytywny wpływ zarówno na rozwój mowy, jak również na zdolności poznawcze i inteligencję człowieka. Osoby dwujęzyczne lepiej myślą kreatywnie, cechuje je większa wrażliwość na wszelkie zjawiska, potrafią lepiej analizować swoją wiedzę i język oraz kontrolować procesy przetwarzania informacji. Nasz wielki Rodak, Papież Jan Paweł II słusznie stwierdził: „ile języków znasz, tyle razy jesteś człowiekiem”

                                                                               Jarosław Prusaczyk